W poprzednim wpisie wskazywałem, jak istotne jest rozróżnienie pomiędzy pomocą małżeńską a współpracą przy prowadzeniu działalności gospodarczej. W praktyce bardzo często pojawia się jednak kolejne pytanie: czy małżonek przedsiębiorcy może zostać zatrudniony na podstawie umowy o pracę i czy taka forma zatrudnienia ma znaczenie dla oceny przez ZUS?
Odpowiedź nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Co do zasady nic nie stoi na przeszkodzie, aby małżonkowie zawarli umowę o pracę. Swoboda kształtowania stosunków prawnych pozwala bowiem na wybór formy współdziałania przy prowadzeniu działalności gospodarczej – także w ramach stosunku pracy. Jednak na gruncie ubezpieczeń społecznych sama nazwa i forma umowy nie mają decydującego znaczenia.
Jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 21 grudnia 2021 r. (III AUa 503/21), o tym, czy dana osoba jest traktowana jako pracownik, czy jako osoba współpracująca, nie decyduje forma zawartej umowy, lecz rzeczywisty charakter relacji i spełnienie przesłanek określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że nawet jeśli małżonek zostanie formalnie zatrudniony na podstawie umowy o pracę, to i tak – dla celów ubezpieczeniowych – może zostać uznany za osobę współpracującą.
W praktyce prowadzi to do bardzo istotnych konsekwencji. Jeżeli małżonkowie pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym, a wykonywana praca ma charakter stałej i zorganizowanej współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej, zastosowanie znajduje swoista fikcja prawna. Polega ona na tym, że stosunek pracy zostaje niejako „pominięty” na potrzeby ubezpieczeń społecznych. W efekcie nie powstaje tytuł do ubezpieczeń jako pracownika, lecz jako osoby współpracującej.
Nie oznacza to, że sama umowa o pracę jest nieważna czy bezskuteczna. Może ona wywoływać skutki w innych obszarach prawa, jednak dla ZUS kluczowe znaczenie ma faktyczny sposób wykonywania obowiązków i relacja pomiędzy stronami. Jeżeli spełnione są przesłanki współpracy, to właśnie ten tytuł ubezpieczeniowy będzie właściwy, niezależnie od przyjętej przez strony formy prawnej.
Z perspektywy praktycznej oznacza to, że zawarcie umowy o pracę z małżonkiem nie „chroni” przed zakwalifikowaniem tej relacji jako współpracy. Co więcej, już samo podjęcie takiej formy współdziałania może potwierdzać, że aktywność małżonka nie miała charakteru jedynie doraźnej pomocy, lecz była realnym i stałym elementem działalności gospodarczej.
Warto również zwrócić uwagę na sytuacje, w których strony początkowo decydują się na zawarcie umowy o pracę, a następnie dokonują korekty zgłoszenia do ubezpieczeń. Tego rodzaju działanie nie musi świadczyć o nieprawidłowościach. Wręcz przeciwnie – może potwierdzać, że zarówno przedsiębiorca, jak i współmałżonek dążyli do prawidłowego ukształtowania swojej sytuacji prawnej i dostosowania jej do obowiązujących przepisów.
Podsumowując, małżonek może zostać zatrudniony w firmie na podstawie umowy o pracę, jednak dla celów ubezpieczeń społecznych kluczowe znaczenie ma nie forma umowy, lecz rzeczywisty charakter wykonywanej pracy. Jeżeli spełnione są przesłanki współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej, ZUS potraktuje taką osobę jako współpracującą, niezależnie od zawartej umowy. W praktyce oznacza to konieczność szczególnej ostrożności przy wyborze formy współdziałania oraz właściwego udokumentowania faktycznego zakresu obowiązków małżonka.
