Renta socjalna na stałe a renta z tytułu niezdolności do pracy z ZUS – czy można uzyskać „zwykłą” rentę mimo wcześniejszej niezdolności do pracy?

Czy osoba, która ma przyznaną na stałe rentę socjalną, może otrzymać rentę z tytułu niezdolności do pracy z ZUS?

Wbrew temu, co niekiedy wynika z decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, samo posiadanie prawa do renty socjalnej nie oznacza, że możliwość uzyskania w przyszłości renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadach ogólnych jest definitywnie wykluczona.

W określonych sytuacjach osoba, której niezdolność do pracy powstała jeszcze przed rozpoczęciem aktywności zawodowej i która z tego powodu pobiera rentę socjalną, może nabyć prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Kluczowe znaczenie może mieć bowiem późniejsze, istotne pogorszenie stanu zdrowia, które nastąpiło już w okresie ubezpieczenia albo w okresie ochronnym określonym w przepisach.

Renta socjalna a renta z tytułu niezdolności do pracy – to dwa różne świadczenia

Renta socjalna i renta z tytułu niezdolności do pracy nie są tym samym świadczeniem.

Renta socjalna przysługuje na zasadach określonych w ustawie z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej.

Natomiast prawo do „zwykłej” renty z tytułu niezdolności do pracy określa ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dalej jako „ustawa emerytalna”.

Zgodnie z art. 57 ust. 1 ustawy emerytalnej renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który łącznie:

1. jest niezdolny do pracy,
2. posiada wymagany okres składkowy i nieskładkowy,
3. stał się niezdolny do pracy w jednym z okresów wskazanych w ustawie – przede wszystkim w okresie podlegania ubezpieczeniu – albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów,
4. nie ma ustalonego prawa do emerytury z Funduszu albo nie spełnia warunków do jej uzyskania.

Wymagany okres składkowy i nieskładkowy określa natomiast art. 58 ustawy emerytalnej.

Gdzie pojawia się problem w przypadku osoby pobierającej rentę socjalną?

W praktyce może pojawić się następująca sytuacja.

Osoba od wielu lat ma ustalone prawo do renty socjalnej na stałe, ponieważ jej problemy zdrowotne i niezdolność do pracy powstały jeszcze przed wejściem na rynek pracy.

Pomimo istniejących ograniczeń zdrowotnych podejmuje jednak zatrudnienie w zakresie odpowiadającym jej możliwościom i przez pewien czas podlega ubezpieczeniom społecznym.

Po latach jej stan zdrowia ulega istotnemu pogorszeniu. Dotychczasowa aktywność zawodowa staje się niemożliwa albo możliwa w znacznie mniejszym zakresie.

Osoba taka składa wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy z ZUS.

I w tym momencie może spotkać się z odmową.

ZUS: niezdolność powstała przed ubezpieczeniem, więc renta nie przysługuje

W prowadzonej przeze mnie sprawie klientka miała wcześniej ustalone stałe prawo do renty socjalnej.

ZUS, widząc wcześniejsze ustalenie niezdolności do pracy, odmówił prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadach ogólnych. Organ przyjął, że skoro niezdolność do pracy powstała wcześniej, to nie została spełniona przesłanka z art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej.

Co szczególnie istotne, ZUS nie skierował ubezpieczonej do lekarza orzecznika w celu zbadania, czy w późniejszym okresie doszło do istotnego pogorszenia jej stanu zdrowia.

Takie podejście może być zbyt uproszczone.

Nie zawsze wystarczy bowiem odpowiedzieć na pytanie:

„Kiedy po raz pierwszy powstała niezdolność do pracy?”

W określonych sprawach należy również zbadać:

„Czy podczas późniejszego okresu ubezpieczenia nastąpiło takie pogorszenie stanu zdrowia, które może być traktowane jako nowe ryzyko ubezpieczeniowe?”

I właśnie w tym zakresie bardzo istotne jest najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego.

Pogorszenie stanu zdrowia może stanowić nowe ryzyko ubezpieczeniowe

Sąd Najwyższy przyjmuje, że sytuacja osoby niezdolnej do pracy jeszcze przed rozpoczęciem zatrudnienia nie może być oceniana wyłącznie przez pryzmat daty powstania pierwotnej niezdolności.

W wyroku z 14 stycznia 2025 r., sygn. I USKP 146/24, Sąd Najwyższy wskazał, że w praktyce występują przypadki, w których niezdolność do pracy powstała przed rozpoczęciem okresów wymienionych w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy, ale w czasie podlegania ubezpieczeniu nastąpiło istotne pogorszenie stanu zdrowia – nawet w ramach tego samego stopnia niezdolności do pracy. Sąd Najwyższy podkreślił, że możliwość przyznania w takich sytuacjach świadczenia jest od lat akceptowana w orzecznictwie.

Jeszcze bardziej jednoznaczne znaczenie ma stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z 17 września 2024 r., sygn. III UZ 5/24.

Sąd Najwyższy przyjął, że pogorszenie stanu zdrowia w ramach tego samego rodzaju niezdolności do pracy, nawet jeżeli nie prowadzi do zmiany jej formalnego stopnia, może oznaczać zajście kolejnego – nowego ryzyka ubezpieczeniowego. Stanowisko to zostało następnie wprost przywołane przez Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z 28 maja 2025 r., I USKP 163/24.

To bardzo istotne.

Nie jest bowiem konieczne, aby osoba częściowo niezdolna do pracy stała się całkowicie niezdolna do pracy.

Nie zawsze konieczna jest zatem formalna zmiana z:

częściowej niezdolności do pracy → całkowitą niezdolność do pracy.

Znaczenie może mieć także takie pogorszenie zdrowia, które – mimo pozostawania w tej samej kategorii niezdolności – powoduje autonomiczną utratę zdolności do wykonywania pracy w zakresie, w jakim ubezpieczony był wcześniej zdolny ją wykonywać. Sąd Najwyższy potwierdził, że takie pogorszenie może uzasadniać prawo do renty, jeśli nastąpiło w okresach określonych w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej.

Co to oznacza dla osoby, która od lat ma rentę socjalną?

Wyobraźmy sobie następujący przykład.

Kobieta od młodości jest osobą niezdolną do pracy i z tego względu ma przyznaną rentę socjalną na stałe.

Pomimo problemów zdrowotnych podejmuje jednak pracę dostosowaną do swoich możliwości. Pracuje przez kilka lat i podlega ubezpieczeniom społecznym.

W trakcie zatrudnienia jej stan zdrowia istotnie się pogarsza. Nasilają się dotychczasowe dolegliwości, pojawiają się nowe następstwa schorzenia albo zwiększają się ograniczenia funkcjonalne. W rezultacie kobieta traci możliwość wykonywania nawet tej pracy, którą wcześniej – pomimo swojej pierwotnej niezdolności – była w stanie wykonywać.

W takiej sytuacji nie powinno się automatycznie przyjmować:

„niezdolność istniała przed zatrudnieniem, więc renta z ZUS się nie należy”.

Należy zbadać, czy w okresie ubezpieczenia doszło do nowego zdarzenia z punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych – istotnego pogorszenia stanu zdrowia powodującego dalszą, autonomiczną utratę zdolności do pracy.

Właśnie takie rozumienie przepisów wynika z aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego.

Niezdolność do pracy – co właściwie bada ZUS i sąd?

Zgodnie z art. 12 ustawy emerytalnej niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania tej zdolności po przekwalifikowaniu.

Ustawa rozróżnia:

• całkowitą niezdolność do pracy – utratę zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy,
• częściową niezdolność do pracy – utratę w znacznym stopniu zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.

Natomiast zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy emerytalnej przy ocenie niezdolności bierze się pod uwagę m.in. stopień naruszenia sprawności organizmu, możliwości leczenia i rehabilitacji, możliwość wykonywania dotychczasowej lub innej pracy, poziom wykształcenia, charakter wykonywanej pracy, wiek oraz predyspozycje psychofizyczne.

Dlatego ocena, czy doszło do nowego, istotnego pogorszenia stanu zdrowia, jest przede wszystkim zagadnieniem wymagającym oceny medycznej.

Samo stwierdzenie przez ZUS, że dana osoba miała wcześniej rentę socjalną, nie odpowiada jeszcze na pytanie, czy w okresie późniejszego ubezpieczenia nastąpiło nowe pogorszenie zdrowia mające znaczenie dla prawa do renty.

Stała renta socjalna nie zamyka więc drogi do „zwykłej” renty z ZUS

Najważniejszy wniosek jest następujący:

posiadanie stałej renty socjalnej nie wyklucza w każdym przypadku możliwości późniejszego nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadach ogólnych.

Jeżeli osoba posiadająca rentę socjalną następnie pracowała i podlegała ubezpieczeniu, a w okresie ubezpieczenia – albo w ustawowym okresie ochronnym – nastąpiło istotne pogorszenie jej stanu zdrowia, należy ustalić, czy pogorszenie to stanowiło nowe ryzyko ubezpieczeniowe.

Dotyczy to również sytuacji, w których nie zmienił się formalny stopień niezdolności do pracy.

Sąd Najwyższy wskazuje bowiem, że decydujące może być to, czy późniejsze pogorszenie stanu zdrowia doprowadziło do autonomicznej utraty zdolności do wykonywania pracy w dotychczasowym zakresie.

Oczywiście nadal muszą zostać spełnione pozostałe przesłanki ustawowe, w szczególności wymagany okres składkowy i nieskładkowy wynikający z art. 57 i 58 ustawy emerytalnej.

Czy można jednocześnie pobierać rentę socjalną i rentę z tytułu niezdolności do pracy?

Nie.

Trzeba odróżnić możliwość ubiegania się o rentę z tytułu niezdolności do pracy pomimo wcześniejszego prawa do renty socjalnej od możliwości jednoczesnego pobierania obu świadczeń.

Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej:

renta socjalna nie przysługuje osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Oznacza to, że po ustaleniu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy nie dochodzi do zbiegu, w którym ubezpieczony pobiera jednocześnie pełną rentę socjalną i pełną rentę z tytułu niezdolności do pracy. Ustawodawca wyłączył taki zbieg świadczeń.

Nie oznacza to jednak, że osoba pobierająca obecnie rentę socjalną nie może dochodzić ustalenia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli spełnia warunki przewidziane w ustawie emerytalnej.

ZUS odmówił renty, bo niezdolność do pracy powstała przed zatrudnieniem – warto dokładnie przeanalizować decyzję

Decyzja ZUS oparta wyłącznie na założeniu, że skoro ubezpieczony od wielu lat ma rentę socjalną, to jego niezdolność do pracy nie mogła powstać w okresie ubezpieczenia, nie musi kończyć sprawy.

W szczególności analizy wymaga sytuacja osoby, która:

• ma ustalone prawo do renty socjalnej,
• mimo problemów zdrowotnych podejmowała później zatrudnienie,
• podlegała ubezpieczeniom społecznym,
• w okresie zatrudnienia lub w ciągu 18 miesięcy po ustaniu właściwego okresu ubezpieczenia doświadczyła istotnego pogorszenia stanu zdrowia, a pogorszenie to spowodowało utratę zdolności do wykonywania pracy, którą wcześniej – mimo swoich ograniczeń zdrowotnych – mogła wykonywać.

W takim przypadku konieczna może być analiza dokumentacji medycznej, historii zatrudnienia, okresów składkowych i nieskładkowych oraz daty rzeczywistego pogorszenia stanu zdrowia.

Renta socjalna na stałe nie oznacza automatycznie, że renta z tytułu niezdolności do pracy z ZUS nigdy nie będzie mogła zostać przyznana.

W określonych przypadkach późniejsze pogorszenie stanu zdrowia może stanowić nowe ryzyko ubezpieczeniowe, a tym samym otworzyć drogę do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadach określonych w art. 57 i 58 ustawy emerytalnej.