Różnice pomiędzy pomocą małżeńską a współpracą przy prowadzonej działalności gospodarczej

Jedną z częstszych kategorii spraw, którymi się zajmuję, są sprawy dotyczące podlegania ubezpieczeniom społecznym osób współpracujących przy prowadzeniu działalności gospodarczej. W praktyce bardzo często dochodzi do sytuacji, w której po wystąpieniu ryzyka ubezpieczeniowego – na przykład w momencie złożenia wniosku o zasiłek – ZUS kwestionuje charakter aktywności współmałżonka przedsiębiorcy. Organ rentowy przyjmuje wówczas, że działania te nie stanowiły współpracy w rozumieniu przepisów, a jedynie pomoc małżeńską, co w konsekwencji prowadzi do odmowy przyznania świadczenia z uwagi na brak tytułu do ubezpieczenia.

Rozróżnienie pomiędzy pomocą małżeńską a współpracą przy prowadzeniu działalności gospodarczej ma zatem fundamentalne znaczenie. Pomoc małżeńska wynika z obowiązków przewidzianych w prawie rodzinnym i sprowadza się do wspierania współmałżonka w ramach wspólnego gospodarstwa domowego oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny. Tego rodzaju aktywność ma charakter doraźny, nieregularny i nie wiąże się z trwałym zaangażowaniem. Może obejmować drobne czynności, które nie mają istotnego znaczenia dla funkcjonowania przedsiębiorstwa, a ich celem nie jest prowadzenie działalności gospodarczej, lecz realizacja obowiązków rodzinnych.

Nie oznacza to jednak, że każda aktywność małżonka w firmie drugiego małżonka będzie automatycznie traktowana jako pomoc małżeńska. W orzecznictwie podkreśla się, że granica pomiędzy tymi pojęciami jest płynna i wymaga każdorazowo oceny konkretnych okoliczności sprawy. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 26 stycznia 2022 r. (I USKP 76/21), współpracą przy prowadzeniu działalności gospodarczej nie jest ani doraźna pomoc małżonka, ani współdziałanie w zarządzie majątkiem wspólnym. Kluczowe znaczenie ma charakter podejmowanych czynności oraz ich rzeczywisty zakres.

Współpraca przy prowadzeniu działalności gospodarczej to aktywność o znacznie większym ciężarze gatunkowym. Obejmuje ona działania o charakterze stałym, zorganizowanym i bezpośrednio związanym z profilem działalności przedsiębiorstwa. Istotne jest to, że praca współmałżonka nie ma charakteru ubocznego, lecz stanowi realny element funkcjonowania firmy. W praktyce oznacza to, że wpływa ona na uzyskiwane dochody, rozwój przedsiębiorstwa, a niekiedy również na podejmowane decyzje biznesowe.

W tym kontekście warto przywołać stanowisko Sądu Apelacyjnego w Szczecinie wyrażone w wyroku z 28 grudnia 2022 r. (III AUa 146/22), zgodnie z którym współpraca musi cechować się istotnym znaczeniem dla działalności gospodarczej, bezpośrednim związkiem z jej przedmiotem, a także stabilnością i zorganizowaniem. Sąd podkreślił, że tylko taka aktywność, która ma realny wpływ na poziom osiąganych dochodów i bez której działalność nie funkcjonowałaby w dotychczasowy sposób, może zostać uznana za współpracę rodzącą obowiązek ubezpieczeniowy.

W praktyce spory z ZUS koncentrują się właśnie na wykazaniu, czy aktywność współmałżonka miała charakter incydentalny, czy też była stałym i istotnym elementem działalności gospodarczej. Organ rentowy bardzo często podważa zgłoszenie do ubezpieczeń, argumentując, że miało ono charakter pozorny i zostało dokonane wyłącznie w celu uzyskania świadczeń. Dlatego tak istotne jest odpowiednie udokumentowanie rzeczywistego zakresu współpracy, w tym wykazanie regularności wykonywanych czynności, ich znaczenia dla działalności oraz wpływu na osiągane przychody.

Podsumowując, zasadnicza różnica pomiędzy pomocą małżeńską a współpracą przy prowadzeniu działalności gospodarczej sprowadza się do stopnia zaangażowania, jego stałości oraz znaczenia ekonomicznego podejmowanych działań. Pomoc małżeńska ma charakter uboczny i wynika z obowiązków rodzinnych, natomiast współpraca stanowi realny, zorganizowany wkład w działalność gospodarczą, który przekłada się na jej funkcjonowanie i wyniki finansowe. To właśnie ta różnica decyduje o powstaniu obowiązku ubezpieczeniowego i – w konsekwencji – o prawie do świadczeń z systemu ubezpieczeń społecznych.